Abstract
Maqolada murakkab dinamik jarayonlarni matematik modellashtirish, oddiy differensial tenglamalar tizimlari orqali ifodalash va ularni sonli usullar yordamida tadqiq etish masalalari ko‘rib chiqildi. Nazariy qismda model qurish, diskretlash, verifikatsiya, validatsiya, qadam tanlash, barqarorlik va hisoblash xatolari o‘rtasidagi bog‘lanish tahlil qilindi. Amaliy tajriba sifatida Lorenzning uch o‘lchovli nolinear tizimi tanlanib, Euler, klassik to‘rtinchi tartibli Runge–Kutta, adaptiv RK45 va DOP853 usullari bilan yechildi. Hisoblashlar Euler usulining kichik qadamda ham yuqori global xatoga ega ekanini, RK4 esa xuddi shu qadamda ancha aniq natija berishini ko‘rsatdi. Boshlang‘ich shartni 10⁻⁸ miqdorga o‘zgartirish uzoq vaqt oralig‘ida trayektoriyalarning sezilarli ajralishiga olib keldi. Bu holat xaotik tizimlarda yuqori tartibli algoritmning o‘zi yetarli emasligini, natijani talqin qilishda model sezgirligi va prognoz gorizontini ham hisobga olish zarurligini ko‘rsatadi.References
1. Lorenz, E. N. (1963). Deterministic nonperiodic flow. Journal of the Atmospheric Sciences, 20(2), 130–141. https://doi.org/10.1175/1520-
0469(1963)020<0130:DNF>2.0.CO;2
2. Butcher, J. C. (2016). Numerical Methods for Ordinary Differential Equations (3rd ed.). Wiley.
3. Hairer, E., Nørsett, S. P., & Wanner, G. (1993). Solving Ordinary Differential Equations I: Nonstiff Problems (2nd rev. ed.). Springer.
4. Hairer, E., & Wanner, G. (1996). Solving Ordinary Differential Equations II: Stiff and Differential-Algebraic Problems (2nd rev. ed.). Springer.
5. Press, W. H., Teukolsky, S. A., Vetterling, W. T., & Flannery, B. P. (2007). Numerical Recipes: The Art of Scientific Computing (3rd ed.). Cambridge University Press.
6. Strogatz, S. H. (2015). Nonlinear Dynamics and Chaos (2nd ed.). Westview Press.
7. Ott, E. (2002). Chaos in Dynamical Systems (2nd ed.). Cambridge University Press.
8. Higham, D. J. (2001). An algorithmic introduction to numerical simulation of stochastic differential equations. SIAM Review, 43(3), 525–546.
9. Virtanen, P., Gommers, R., Oliphant, T. E., et al. (2020). SciPy 1.0: Fundamental algorithms for scientific computing in Python. Nature Methods, 17, 261–272. https://doi.org/10.1038/s41592-019-0686-2
10. SciPy Developers. (2026). scipy.integrate.solve_ivp documentation. SciPy Reference Guide.
11. Ascher, U. M., & Petzold, L. R. (1998). Computer Methods for Ordinary Differential Equations and Differential-Algebraic Equations. SIAM.
12. Quarteroni, A., Sacco, R., & Saleri, F. (2007). Numerical Mathematics (2nd ed.). Springer.

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.